Posthoornkerk, 30 jaar met succes doormodderen
Wist u dat de Posthoornkerk eigenlijk gesloopt zou worden en dat op de plek van deze parel van de Haarlemmerbuurt bijna 23 woningwetwoningen zouden zijn gebouwd. Voor het hele verhaal, kunt u hieronder klikken op ‘Read more’:
De Posthoornkerk, dertig jaar doormodderen met succes bekleed.
De Posthoorn was eigenlijk een enigszins vergeten kerkgebouw.
Weliswaar vormde het een onmiskenbaar herkenningspunt van de Haarlemmerbuurt, inclusief de nu verdwenen Houttuinen, maar het gebouw maakte nog geen deel uit van het collectief cultureel geheugen van de Amsterdammer, zoals dat bijvoorbeeld was met de oude Wester, de Oude Kerk of de Ronde kerk aan het Singel. Inderdaad hoorde het bij de door stoomtractie beroete buurt langs het spoor, maar het was toch meer de rooms-katholieke kerk “De Posthoorn”.
Toen die bescherming wegviel, wist de Amsterdammer zich geen goed raad met het gebouw. Als gevolg van de aankondiging van de verkoop en daarmee de sloop van de karakteristieke torens, kwamen een aantal bewoners van de omringende buurt bijeen om te zien of er een alternatief kon worden ontwikkeld.
Het waren geen leden van de parochie. Misschien wel in enkele gevallen gevormd door een katholieke jeugd, maar dat speelde geen rol. Soms was het misschien eerder een handicap, omdat eventuele herinneringen nog vers waren. In ieder geval was het een lekengezelschap, waartoe vogels hoorden van diverse pluimage.
Het kerkbestuur van De Posthoorn was, zoals gewoonlijk in Amsterdam, sterk verbonden met de middenstand van de winkelstraat en er bestonden nauwelijks dwarsverbindingen tussen beide lagen.
Zo gebeurde het dan ook dat de parochiekerk De Posthoorn in maart 1986 werd gesloten en dat er vanuit de kerkgemeenschap, anders dan het geval was bij De Duif, geen protest was of anderszins uiting werd gegeven aan hechting aan het vertrouwde kerkgebouw. De functie van De Posthoorn was stevig verankerd in de omgeving door het aanbod van de parochiescholen en het verenigingsleven.
In 1963 zal menigeen niet hebben voorzien dat het einde van de kerk zo snel zou naderen, want in dat jaar werd het 100-jarig bestaan van De Posthoorn gevierd als rooms-katholieke parochiekerk van Onze Lieve Vrouw Onbevlekt Ontvangen.
Aan de viering werd luister bijgezet door de inwijding van een nieuwe witmarmeren altaartafel. Hieraan kon, volgens de richtlijnen van het Tweede Vaticaans Concilie, de liturgie plaatsvinden.
Het oorspronkelijk Cuypers-altaar was in de jaren-twintig al vervangen door een nieuw ontwerp van K.P. Tholens. In het kader van een algehele versobering verdwenen de laatste overblijfselen van de Cuypers-decoratie, zoals de apostelbalk. Tevens werd het hoogaltaar van K.P.Tholens grotendeels verwijderd. Deze maatregelen werden merkwaardig genoeg gezien als een poging om de architectuur van P.J.H. Cuypers beter tot haar recht te doen komen. Maar al spoedig na 1963 werd het draagvlak van de parochie aangetast door de afbraak van de Haarlemmer Houttuinen. Hierdoor verdween letterlijk het achterland van De Posthoorn.
Van directe invloed op het kerkgebouw als functionerende parochiekerk, was het besluit van het bisdom Haarlem om in plaats van de oude parochiële structuur een nieuwe organisatievorm te kiezen. Daarin was geen plaats meer voor de traditionele binnenstadskerken, zoals als De Posthoorn, De Duif en De Krijtberg.
De periode 1970-1989 kan turbulent worden genoemd. In deze periode speelde zich een soort steekspel af rond het voorbestaan van het kerkgebouw.
Aanvankelijk werd in 1971 aan gemeentelijke zijde de gebruikswaarde van het gebouwencomplex De Posthoorn in een werkgroep samen met het kerkbestuur onderzocht om de Posthoornkerk, met bijbehorende pastorie, scholen en klooster een nieuwe bestemming te geven. Min of meer tegelijkertijd werd binnen de Academie van Bouwkunst in werkgroepverband gestudeerd op sociaal-cultureel gebruik van leegstaande kerken, met als casus De Posthoorn.
Waar het oorspronkelijke gebruik afkalfde, nam de waardering van cultuurhistorische waarden juist toe. Dat bleek in 1973, toen vanuit de Rijksdienst voor de Monumentenzorg een verzoek werd ingediend om een groot aantal Cuyperskerken op de monumentenlijst te plaatsen. Ook De Posthoorn stond op deze nominatie, maar de wegen van kerkbestuur en overheden gingen uiteen.
Stond het gemeentebestuur in 1965 nog positief ten opzichte van investeringen in en behoud van de grote 19de eeuwse kerken, tien jaar later bleek dit voornemen verdampt. Dat gold ook voor de plannen voor de Posthoorn. De eigenaar, de R.-K. Citykerk, vroeg een sloopvergunning aan en werd, na de weigering daarvan, op alle niveaus in het gelijk gesteld.
Er bestond binnen de z.g. buurtgremia wel een draagvlak voor het behoud van De Posthoorn, dat, althans in de ogen van de buurtbewoners, integraal onderdeel uitmaakte van het herstel en de rehabilitatie van de Haarlemmerbuurt. Dit was nodig, want de buurt was, na de afbraak van de Haarlemmer Houttuinen en de aderlating van 2000 bewoners, in een neergaande spiraal geraakt.
Uit die gelederen kwamen de acties voort tot het behoud van de kerk, die in 1974 werd gehonoreerd met een sociaal-culturele bestemming in de Nota van Uitgangspunten voor het Bestemmingsplan. In 1976 werden de deuren van de Posthoorn gesloten, maar werden op ad hoc basis op huurbasis weer geopend. Jan Wolf gaf, met zijn “Volharding”, op een warme zomerdag van dat jaar het eerste concert. De voorbode van een reeks concerten en manifestaties.
In 1978 ging De Posthoorn op slot en werd deze, vanwege het toenemend achterstallig onderhoud, dichtgemetseld. Vanwege een gemeentelijk aanschrijving inzake de veiligheid werden in 1980 enige reparaties verricht, in welk kader bekronende onderdelen aan de gevels werden afgenomen en opgeslagen.
Op 31 maart 1981 verleende de Raad van State alsnog de sloopvergunning, waarmee het doek leek te zijn gevallen. Omdat op basis van het bestemmingsplan het bestaan van de kerk drie jaar kon worden gerekt, werd in de periode 1980-1986 de inmiddels gekraakte kerk provisorisch in stand gehouden.
De juridische strijd tussen gemeente en eigenaar ging door totdat bij gebrek aan middelen om tot aankoop over te gaan en het kerkgebouw te exploiteren, ook aan gemeentelijke zijde een plan werd ontwikkeld voor de bouw van 23 woningwetwoningen.
Uiteindelijk kon in 1987 toch een oplossing worden gevonden. In dit kader werd het gehele complex van De Posthoorn door de gemeente Amsterdam aangekocht.
Om een economisch haalbaar plan voor het kerkgebouw te ontwikkelen, werd in 1986 de Stichting De Posthoornkerk opgericht, die zich ten doel stelde om de kerk in eigendom te verwerven en een nieuwe bestemming te geven.
Zo geschiedde.
De inmiddels zwaar vervallen Posthoornkerk kerk werd aan de Stichting De Posthoornkerk in erfpacht uitgegeven met een eenmalige afkoopsom van fl. 350.000,-.
De daarop volgende restauratie en verbouwing door ir. A. J. van Stigt had ten doel het kerkgebouw gebruiksklaar te maken voor exploitatie. In de kerk werden kantoorunits gebouwd. De eigenlijke restauratie was sober van karakter en moest binnen krappe marges beperkt blijven tot het hoogstnoodzakelijke herstel van daken en gevels. Ook werd de fundering van de voortorens verstevigd.
Een tweede restauratie in 1998, nu onder leiding van Dick Bak, omvatte het herstel van de beide voortorens met in het bijzonder de twee steile houten spitsen. De voorbereiding van deze operatie, welke in 1996 begon, was voor de Stichting de Posthoornkerk aanleiding geworden om het kerkgebouw onder te brengen in het Amsterdams Monumenten Fonds, dat op haar beurt in 1999 is opgegaan in de N.V. Stadsherstel, het huidige Stadsherstel Amsterdam N.V..
De huidige restauratie, de derde fase, eveneens onder leiding van Dick Bak en partner Peter de Vries, omvat naast omvangrijke herstelwerkzaamheden aan de vieringtoren, leiwerk en goten, ook het herstel van onderdelen van het interieur. Het betreft onder andere het schoonmaken van de kruiswegstaties, de conservering van de grote schildering op linoleum, voorstellende de Hemelvaart van Christus en geschilderd door Jan Dunselman en het schoonmaken van de schildering van Willem Schermer in de Kevelaerskapel.
Het zou bijzonder zijn, als in het kader van deze restauratie alle onderdelen van het interieur, die nog op herstel wachten, zouden kunnen worden herplaatst. Daar horen bijvoorbeeld de eveneens op linoleum geschilderde Twaalf Apostelen bij, waarvan de nog lege nissen in de transepten op hun bestemming wachten.
De Stichting De Posthoornkerk is na de overdracht van het kerkgebouw een “stille Stichting” geworden, die zich op bescheiden wijze wil inzetten voor herstel van niet gesubsidieerde objecten. Het huidige bestuur bestaat uit mr. F.E.( Franklin) Boon (voorzitter), ir. D.( Dorine) Boerboom, (penningmeester), drs. G.S. (Guido) Hoogewoud (secretaris) en mevr. A. (Annie) Bouwman-Scheermeijer.
Tot de vele sponsorende instellingen van de eerste en tweede fase behoren vier en dertig instellingen en vele honderden buurtbewoners en donateurs uit Amsterdam en omgeving. Daar horen instellingen bij als het Prins Bernhard Fonds, maar ook particulieren die bijvoorbeeld een nieuwe klepel voor de grote klok hebben bekostigd. Deze actie vond plaats onder de bezielende leiding van de toenmalige voorzitter van de Stichting, mevr. P. Hengeveld-Brand, die haar grote netwerk heeft ingezet om deze klus te klaren. Bij de opening van de herstelde kerk na de afronding van de eerste restauratie werd haar uit waardering voor dit werk door wethouder Louis Genet een onderscheiding door de stad Amsterdam toegekend.
De actie “Zet zelf het haantje op de toren”, waaraan vorm werd gegeven door huis-aan huis folders in de omgeving van Haarlemmerbuurt en noordelijke grachtengordel, heeft in 1988-1989 een grote respons gehad. Men kan daarom met recht stellen dat de Posthoornkerk behouden is door de grote belangstelling en de grote inzet van de omgeving. De omgeving die daar ook blijk van heeft gegeven door op de zaterdagse rommelmarkten binnen te lopen en een kopje koffie te drinken.
Na 1990 heeft het strikt zakelijk beheer daar een eind aan gemaakt, maar door de nieuwe vorm van exploitatie, waardoor de kerkruimte weer toegankelijk is via de Haarlemmerstraat en bovendien tweemaal per maand op een woensdag en zondag openbaar toegankelijk is, heeft de Posthoornkerk weer meer deel doen worden van haar omgeving. Het opnieuw ingerichte voorplein met het herstelde hek zal daar uiting aan geven.
Guido Hoogewoud, secretaris Stichting De Posthoornkerk
